Miejsce i czas popełnienia przestępstwa
Prawo karne przewiduje wiele zasad, które wiążą zastosowanie polskiej ustawy karnej z miejscem popełnienia przestępstwa, obywatelstwem sprawcy i charakterem popełnionego czynu. Zasady te po części mają charakter reguł prawa krajowego (zasada terytorialności), częściowo zaś związane są z międzynarodową współpracą w dziedzinie ścigania i karania sprawców przestępstw.
Podstawowe znaczenie w kontekście omawianych zasad ma ustalenie miejsca popełnienia przestępstwa. Chodzi bowiem o to, czy przestępstwo zostało popełnione na terytorium RP, czy za granicą. Jeżeli przestępstwo zostało popełnione na terytorium polskim, ustalenie miejsca popełnienia przestępstwa rozstrzyga praktyczną kwestię, przed jakim sądem sprawa powinna być rozpatrywana. Miejsce popełnienia przestępstwa k.k. określa w art. 6 § 2, zgodnie z którym jest to miejsce:
1) Gdzie sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był obowiązany;
2) Gdzie skutek przestępny nastąpił (przestępstwo skutkowe);
3) Gdzie według zamiaru sprawcy skutek miał nastąpić (usiłowane przestępstwo skutkowe).
Wskazana regulacja oznacza, że według ustawy karnej przestępstwo może być popełnione w różnych miejscach (teoria „wszędobylstwa”). Może zatem dojść do konkurencji właściwości miejscowej różnych sądów. W takim wypadku sprawę rozpatruje ten sąd, w którego okręgu najpierw wszczęto postępowanie przygotowawcze.
Jeżeli przestępstwo popełniono na terytorium RP, dominujące znaczenie ma zasada terytorialności. Zasadę tę określa art. 5 § 5 k.k., stanowiąc, że: „ustawę polską stosuje się do sprawcy, który popełnił przestępstwo na terytorium RP, jak również na polskim statku wodnym lub powietrznym”. Przepis ten dopuszcza jednak odstępstwo od tej reguły „na podstawie umowy międzynarodowej, której RP jest stroną. Wynika stąd, iż odpowiedzialności na podstawie prawa polskiego podlega sprawca, który popełnił przestępstwo na terytorium RP – bez względu na to czy jest obywatelem polskim, czy cudzoziemcem (obywatelem innego państwa, bezpaństwowcem). Wyjątki od tej zasady wprowadzają immunitety dyplomatyczne i konsularne, które w granicach określonych przez przepisy prawa i zwyczaje międzynarodowe wyłączają możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności karnej osób korzystających z immunitetu, chyba że państwo wysyłające uchyli immunitet. Najczęściej jednak mamy do czynienia z wydaleniem takiej osoby z terytorium Państwa Polskiego z żądaniem pociągnięcia jej do odpowiedzialności przez państwo wysyłające. Istnieją również liczne immunitety krajowe (poselski, sędziowski, pracowników NIK, adwokacki, prokuratorski i inne), które wykraczają poza problematykę zasady terytorilaności.
Interesujący jest problem odpowiedzialności według prawa polskiego obywatela polskiego za czyny popełnione za granicą. Podstawowe znaczenie ma tu zasada obywatelstwa, zwana także zasadą narodowości podmiotowej (in. zasada personalna lub narodowości czynnej). Zgodnie z tą zasadą obywatel polski powinien stosować się do prawa swego kraju również wtedy, gdy przebywa za granicą. W razie więc popełnienia przez obywatela polskiego przestępstwa za granicą, niezależnie od odpowiedzialności za granicą, stosuje się do niego ustawę karną polską – po powrocie do kraju będzie pociągnięty do odpowiedzialności przed sądem polskim – warunek podwójnej karalności. Warunek ten nie obowiązuje jednakże w następujących przypadkach: gdy polski funkcjonariusz publiczny pełniąc służbę za granicą (np. konsul) popełnił tam przestępstwo w związku z wykonywaniem swoich funkcji, oraz gdy sprawca popełnił przestępstwo w miejscu nie podlegającym żadnej władzy państwowej. Sprawca czynu popełnionego za granicą nie może być pociągnięty do odpowiedzialności w Polsce jeśli polska ustawa nie uznaje tego czynu za przestępstwo, choćby uznawała go za przestępstwo ustawa miejsca popełnienia czynu. Jeżeli obywatel polski został skazany za granicą, to sąd polski zaliczy mu na poczet orzeczonej kary okres rzeczywistego pozbawienia wolności za granicą oraz wykonywaną tam karę, uwzględniając różnice między tymi karami.
Interesujące jest także zagadnienie rozciągania się jurysdykcji polskiej na przestępstwa popełnione za granicą przez cudzoziemców. Ustawę karną polską stosuje się bowiem także do cudzoziemców (obywateli obcych państw lub bezpaństwowców), którzy popełnili przestępstwo za granicą, o ile czyn jest uznany za przestępstwo również w miejscu jego popełnienia. Tu rządzi zasada narodowości przedmiotowej ograniczonej (in. zasada przedmiotowa zwykła, realna lub narodowości biernej). Chodzi tu o to, aby cudzoziemiec nie uniknął odpowiedzialności karnej, jeżeli znajduje się na terytorium Państwa Polskiego i nie postanowiono go wydać (lub nikt nie wystąpił z żądaniem takiego wydania). Kodeks karny (art. 110) ogranicza w tym wypadku zakres zainteresowania polskiej jurysdykcji dwoma dalszymi warunkami:
Czy cudzoziemca skierowany był przeciwko dobrom lub interesom RP, obywatela polskiego lub polskiej osoby prawnej;
Czyn ten jest zagrożony w prawie polskim karą przekraczającą 2 lata pozbawienia wolności, a więc ma charakter poważny.
Zasada przedmiotowa może także występować w postaci obostrzonej (ochronnej) – czyny przestępne skierowane przeciwko szczególnie istotnym polskim interesom (politycznym, gospodarczym), wówczas zastosowanie polskiej ustawy karnej nie jest uzależnione od uznania czynu za przestępstwo również w miejscu jego popełnienia. Działanie tej zasady w formie obostrzonej odnosi się do przestępstw skierowanych przeciwko: bezpieczeństwu wewnętrznemu lub zewnętrznemu RP, polskim urzędom lub funkcjonariuszom publicznym, istotnym polskim interesom gospodarczym, oraz dotyczy złożenia fałszywych zeznań wobec urzędnika polskiego.
W kwestii czasu popełnienia przestępstwa należy podkreślić, że jego określenie ma w prawie karnym znaczenie kluczowe. Chodzi przede wszystkim o to, czy czyn był zabroniony przez ustawę karną w czasie jego popełniania, a w wypadku zmiany ustawodawstwa jaką ustawę karną należy zastosować wobec sprawcy (tzw. prawo międzyczasowe). Ustalenie czasu popełniania przestępstwa ma też znaczenie dla stwierdzenia, czy sprawca czynu zabronionego osiągnął wiek odpowiedzialności karnej, który co do zasady wynosi 17 lat, z tym że w przypadku szczególnie ciężkich przestępstw, możliwa jest odpowiedzialność karna po ukończeniu 15 roku życia. W grę może również wchodzić kwestia poczytalności sprawcy, która jest również warunkiem odpowiedzialności. Zgodnie bowiem z przepisami k.k. nie popełnia przestępstwa, kto z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego, choćby przejściowego zakłócenia czynności psychicznych, nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swym postępowaniem ( z wyjątkiem, gdy stan ten jest wynikiem zawinionego upojenia alkoholowego lub odurzenia środkiem odurzającym).
Kodeks karny w art. 6 § określa, że przestępstwo uważa się za popełnione w czasie, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był obowiązany. Regulacja czasu popełnienia przestępstwa, pomimo swej jednoznaczności, nasuwa w praktyce wątpliwości interpretacyjne związane z nietypowymi formami czynu zabronionego. Dotyczy to szczególnie konstrukcji przestępstw wieloczynowych, w których na przestępstwo składa się sekwencja zabronionych zachowań lub ich odmian. Za czas popełnienia przestępstwa przyjmuje się ostatnie ze składających się na przestępstwo zachowań należących do jego istoty. Podobną regułę trzeba zastosować przy ustaleniu czasu popełnienia tzw. przestępstwa ciągłego, polegającego na powtarzających się zamachach na to samo dobro, podjętych w wyniku realizacji tego samego zamiaru. Tu również za czas popełnienia przestępstwa ciągłego uważa się ostatnie zachowanie wchodzące w jego skład.
Jeżeli chodzi o przestępstwa polegające na zaniechaniu, za czas popełnienia przestępstwa przyjmuje się ostatni moment, w którym sprawca mógł jeszcze zrealizować ciążący na nim obowiązek. Tę samą regułę stosuje się w wypadku tzw. przestępstw trwałych, które polegają na wywołaniu i utrzymaniu przez pewien czas stanu bezprawnego (np. bezprawne pozbawienie wolności).